OKU

Ақбөкен (антилопа) – өте сымбатты, сұлу аң. Ол Африка мен Азияның шөл даласы мен далалы жерлерін мекендейді. Біздің елімізде қарақұйрық деп аталатын түрі кездеседі. Ақбөкен қарақұйрықпен салыстарғанда əлдеқайда сиықсыз көрінеді. Ақбөкен далалы жерде сағатына 70 километрден астам жылдамдықпен жүгіре алады.

Ақбөкеннің түрі көп. Олардың ең ірісі – Африкада тіршілік ететін канна. Оның үлкендігі – сиырдай, ал ең кішісі қояндай ғана – дин-дин. Ол да Африкада мекендейді.

Көптеген ақбөкеннің мүйізі ғажайып əсем болады. Мүйіздері бұрама, қылыш тəрізді немесе түп-түзу əрі ұзын болып келеді.

Сөйлемді аяқтаңыз.

Қарақұйрық ақбөкенге қарағанда ...

• Жылдамырақ

• B) Сұлуырақ

• Баяу

• Биіктеу

• Сақ

Қай сөйлемнен ақбөкеннің жылдамдығын байқауға болатындығын анықтаңыз.

• A) Ақбөкен қарақұйрықпен салыстарғанда

  əлдеқайда сиықсыз көрінеді.

• B) Ол да Африкада мекендейді.

• C)Ақбөкен далалы жерде сағатына 70

  километрден астам жылдамдықпен жүгіре

  алады.

• Көптеген ақбөкеннің мүйізі ғажайып əсем болады.

• Мүйіздері бұрама, қылыш тəрізді немесе түп-түзу əрі ұзын болып келеді.

Мəтін бойынша мүйіздің қасиетіне жатпайтын қатарды табыңыз.

• B) Ұзын

• Түп-түзу

• Мықты

• Бұрама

Мəтінде айтылмаған ақпаратты көрсетіңіз

• Біздің елімізде қарақұйрық деп аталатын

  түрі кездеседі.

• Ең ірі ақбөкеннің түрі де, жүрісі де сиырға

  ұқсас.

• Мүйіздері қылыш тəрізд

• Ақбөкен далалы жерді мекендейд

Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит – құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты-мыс дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді.

Құмай ит туралы аңызды кезінде Ə.Диваев та жазып алған. «Қазалы, Перовск, Шымкент уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс – италақаз жөнінде біздің əлденеше рет естуімізге тура келді». «Италақаз жұмыртқасын елсіз жəне биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден əртүрлі аң жəне басқа құстар тастап кеткен індерді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді. Төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық жəне ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды».

.

Көп нүктенің орнына тиісті сөзді қойыңыз.

Құмайдың шығу тегі туралы деректер ... түрінде таралып кеткен.

• Шындық

• Тарихи шындық

• Дəлелденген ақпараттар

• Қисса-хикая

• Аңыз

Құмайдың ептілігінің дəлелі бола алатын сөйлемді көрсетіңіз.

• Құмайдан бірде-бір құрбаны қашып құтыла

  алмайды.

• B) Италақаз жұмыртқасын ескі, айдаладағы

  мазарларға салады.

• Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие

  болатын тазы ит шығады.

• Италақаз жұмыртқасын ескі, айдаладағы

  мазарларға салады.

Мəтінде құмай тазы туралы айтылмаған қасиетті көрсетіңіз.

• Епті

• Сақ

• Шапшаң

• Жылдам

Мəтін бойынша дұрыс ақпаратты көрсетіңіз.

• Қасқыр италақаздың апандарын

  мекендейді.

• Италақаз шапшаң болғанымен, епті емес.

• Қазақ ұғымындағы ең жақсы ит – тазы.

• Құмай туылғанда кішкентай болады.

Өмірдің күнделікті күйбеңіне көңіл бөлмей, бүкіл өмірін əуезді əнге, уытты жырға арнаған Ақанның жаны бала кезден-ақ сұлулыққа, əсемдікке іңкəр еді. Ол жігіт шағында əншілік, ақындық өнерінің үстіне қыран бүркіт, құмай тазы, аузымен құс тістеген жүйрік мінді. Аңшылықты да өнер деп танып қызықтаған ерекше нəзік сезім иесі. Осындай сегіз қырлы талант иесін елі «сері» деп мақтанышпен атады. Ата-анасының туғанда қойған аты Ақжігіт болса да, халқы оны еркелетіп «Ақан», «Ақан сері» деп атап кеткен.

Мəтін бойынша Ақанға сипаттама беріңіз.

• Ерке, қадірлі, жомарт

• Сұлулыққа жаны құмар, құрметті

• Сараң, бірбеткей

• Нəзік жанды, терең ойлы

Халқы Ақанды неліктен «сері» атап кеткенін анықтаңыз.

• Өмірін əнге арнағандықтан.

• Еркелеткісі келгендіктен.

• Сегіз қырлы, өнерлі болғандықтан.

• Сұлулыққа жаны құмар болғандықтан.