Мәтінді тапсырма-1

1. Онда мен бесте ме, әлде алты жаста шығармын. Әжеммен бірге жатушы едім. Әже құшағы қандай ыстық, қандай шапағаты зор десеңші. Көзім ұйқыға кеткенше, әжем айналып-толғанып, арқамнан қағып жатқаны. Еркелеп жатып қалғып кеткеніңді өзің де аңғармай қаласың.

2. Бір күні түн жарымда оянып кеттім. Орнымнан сездірмей тұрдым да, әжемнің төсегінен алыстай бердім. Ондағы ойым, қораның екінші бетіндегі әкем жатқан үйге бару еді. Екі үйдің ортасында иін тіресіп мойындарын көкке созған күйі маңғаз түйелер жатыр екен. Жүндері үлпілдеп, түнгі самалға желпілдегендей сезілді. Түйелердің арасымен жүріп келе жатып, мен мамық жүнді ақ ботаның қасына еріксіз тоқтадым. Осы жерде отырып, жұлдызды аспанға телміріп ұзақ қарағаным есімде. Ай мені еркелете күлгендей сезілді. Ал қаз тізілген түйелердің өркеші тау жоталарындай көлбеңдеп көрінгендей еді. Түннің тымықтығы сонша – мен боталардың баяу демін айқын естіп тұрдым.

3. Мен әкеме келе жатқанымды ұмытып, осы жерде таңырқап тұра беріппін...

1. Бірінші азатжолдың мазмұнына қатысты тақырып:

• Бұзылған ұйқы

• Немеренің қылығы

• Арманшыл бала

• Әже мейірімі

• Әже ақылы

1. Онда мен бесте ме, әлде алты жаста шығармын. Әжеммен бірге жатушы едім. Әже құшағы қандай ыстық, қандай шапағаты зор десеңші. Көзім ұйқыға кеткенше, әжем айналып-толғанып, арқамнан қағып жатқаны. Еркелеп жатып қалғып кеткеніңді өзің де аңғармай қаласың.

2. Бір күні түн жарымда оянып кеттім. Орнымнан сездірмей тұрдым да, әжемнің төсегінен алыстай бердім. Ондағы ойым, қораның екінші бетіндегі әкем жатқан үйге бару еді. Екі үйдің ортасында иін тіресіп мойындарын көкке созған күйі маңғаз түйелер жатыр екен. Жүндері үлпілдеп, түнгі самалға желпілдегендей сезілді. Түйелердің арасымен жүріп келе жатып, мен мамық жүнді ақ ботаның қасына еріксіз тоқтадым. Осы жерде отырып, жұлдызды аспанға телміріп ұзақ қарағаным есімде. Ай мені еркелете күлгендей сезілді. Ал қаз тізілген түйелердің өркеші тау жоталарындай көлбеңдеп көрінгендей еді. Түннің тымықтығы сонша – мен боталардың баяу демін айқын естіп тұрдым.

3. Мен әкеме келе жатқанымды ұмытып, осы жерде таңырқап тұра беріппін...

Екінші азатжолдағы авторға әсер еткен жағдай:

• Әкенің дауысы

• Тымық түн

• Ботаның мамық жүні

• Түйенің боздауы

• Оқыс оқиға

Ғұмыр бойы бақытты болғың келсе, адал бол, асыл қасиет те, асыл мінез де адал адамдарда болады. «Адал

арың – ақ мамық жастығың», – дейді халқымыз. Адал адам дегеніміз – жалпының игілігіне өмір сүру, ортақ мүддеге бола жеке мүддені құрбан ету. Адалдық дегеніміз – ашық, шынайы қарым қатынас. Әрқашан ойыңдағы шындықты айтуға әзір тұр, сонда арам пиғылдылар да сенен аулақ қашады. Егер өзі алдамшы алаяқ болмаса, ешкім алаяқтармен таныс-біліс болуды сүймейді. Олардан аулақ жүреді. Адал адамды қудалауға болар, бірақ ардан ада етуге болмайды. Адал адам арын сақтай біледі, одан айырылмайды. Әр уақытта адал болыңдар. Мәтінде не туралы айтылған?

• Адамның білімі

• Адамның еңбекқорлығы

• Адамның дәулеті

• Адамдар достығы

• Адамның қасиеті

Ғұмыр бойы бақытты болғың келсе, адал бол, асыл қасиет те, асыл мінез де адал адамдарда болады. «Адал

арың – ақ мамық жастығың», – дейді халқымыз. Адал адам дегеніміз – жалпының игілігіне өмір сүру, ортақ мүддеге бола жеке мүддені құрбан ету. Адалдық дегеніміз – ашық, шынайы қарым қатынас. Әрқашан ойыңдағы шындықты айтуға әзір тұр, сонда арам пиғылдылар да сенен аулақ қашады. Егер өзі алдамшы алаяқ болмаса, ешкім алаяқтармен таныс-біліс болуды сүймейді. Олардан аулақ жүреді. Адал адамды қудалауға болар, бірақ ардан ада етуге болмайды. Адал адам арын сақтай біледі, одан айырылмайды. Әр уақытта адал болыңдар. Мәтіндегі негізгі ойға қай мақал сәйкес келеді?

• Талапты ерге нұр жауар

• Сыпайы сырын жасырмайды

• Ала жіпті аттамағанның абыройы биік

• Ақылдының алдымен жүр

• Ойын сөзге шын төре

Бразилия елінде жылына екі рет, дәлірек айтқанда. ақпан және наурыз айлары аралығында Амазонка өзені сағасында Атлантикалық мұхиттан тұзды, анағұрлым ауыр судың келгені байқалады. Мұхит суы өзен ағысымен кездесіп, өзен суын ығыстыра бастайды. Соның нәтижесінде, биіктігі 6 метрге жететін алып толқындар пайда болады.

Көктем кезінде Дания елінде таңғажайып оқиға болады: барлық аймақтардан ұшып келген миллионнан астам еуропалық қараторғай күн батпай тұрып үлкен топқа жиналады екен. Оңтүстіктен ұшып келген қараторғайлар күні бойы көк шалғында болып, кешкісін аспан төрінде топтық би билейді екен.

Даттықтар бұл құбылысты «Қара Күн» деп атаса керек. Аталған құбылысты наурыз айынан бастап, сәуір айының ортасына дейін тамашалауға болады.

1. «Қара Күн» құбылысын қай мезгілде тамашалауға болады?

• Күзде

• Қыста

• Қара күзде

• Жазда

• Көктемде

Бразилия елінде жылына екі рет, дәлірек айтқанда. ақпан және наурыз айлары аралығында Амазонка өзені сағасында Атлантикалық мұхиттан тұзды, анағұрлым ауыр судың келгені байқалады. Мұхит суы өзен ағысымен кездесіп, өзен суын ығыстыра бастайды. Соның нәтижесінде, биіктігі 6 метрге жететін алып толқындар пайда болады.

Көктем кезінде Дания елінде таңғажайып оқиға болады: барлық аймақтардан ұшып келген миллионнан астам еуропалық қараторғай күн батпай тұрып үлкен топқа жиналады екен. Оңтүстіктен ұшып келген қараторғайлар күні бойы көк шалғында болып, кешкісін аспан төрінде топтық би билейді екен.

Даттықтар бұл құбылысты «Қара Күн» деп атаса керек. Аталған құбылысты наурыз айынан бастап, сәуір айының ортасына дейін тамашалауға болады. Мәтіндегі негізгі ой қандай?

• Өзендегі толқындарды ығыстыру

• Бразилия өзендерімен таныстыру

• Құстардың көптігін жеткізу

• Табиғаттағы керемет құбылыстарды суреттеу

• Дания елінің тұрмыс-тіршілігін баяндау

Замандардың заманында бір күйші ғұмыр кешіпті. Бала жастан өнер қуып, күй қайырыпты. Өгіз жайып жүріп, қурайдан сыбызғы қиып, уілдете тартқанда, өгіздер күйсегенін токтатып, құлақтары салбырай мүлгіп, тыңдап тұрады екен. Ормандағы құс қалғып, батпақтағы бақа тыншып қалса керек. Күйші бала кейде қыз-бозбалаға ілесіп, түнгі ойын-сауыққа шығады екен. Түн тынық, жер-әлем бусана манаурайды. Қалжың-күлкі, ойын-сауық. Керемет!

Сонда бала сыбызғысын ерніне апарып, баяу созылтып күй бастайды. Қыз біткен, жігіт біткен тегіс ұйып қалады. Қай-қайсысы болмасын, жүректеріне тәтті шырын құйылғандай, беймәлім бір күш қағып алып, биікке, шырқау биікке, жұлдыздары жымыңдасқан ашық аспанға әкетіп бара жатқандай сезінуші еді.

Мәтінге сәйкес нұсқа:

1. Күй құдіреті 2. Шебер күйші 3. Тәтті күй

• Екінші мен үшінші

• Тек екінші

• Үшеуі де

• Тек бірінші

• Бірінші мен үшінші

Замандардың заманында бір күйші ғұмыр кешіпті. Бала жастан өнер қуып, күй қайырыпты. Өгіз жайып жүріп, қурайдан сыбызғы қиып, уілдете тартқанда, өгіздер күйсегенін токтатып, құлақтары салбырай мүлгіп, тыңдап тұрады екен. Ормандағы құс қалғып, батпақтағы бақа тыншып қалса керек. Күйші бала кейде қыз-бозбалаға ілесіп, түнгі ойын-сауыққа шығады екен. Түн тынық, жер-әлем бусана манаурайды. Қалжың-күлкі, ойын-сауық. Керемет!

Сонда бала сыбызғысын ерніне апарып, баяу созылтып күй бастайды. Қыз біткен, жігіт біткен тегіс ұйып қалады. Қай-қайсысы болмасын, жүректеріне тәтті шырын құйылғандай, беймәлім бір күш қағып алып, биікке, шырқау биікке, жұлдыздары жымыңдасқан ашық аспанға әкетіп бара жатқандай сезінуші еді. Күй ойнаған кезде қыз-бозбаланың, айналаның ерекше әсерге елту себебі:

• Күйшінің аспабына байланысты

• Көпті көрген жасына байланысты

• Күйшінің жастығына байланысты

• Күйшінің шеберлігіне байланысты

• Күй атауына байланысты

Ұлы Отан соғысы жылдары неміс әскерінің тұтқынына түсін, кейіннен Мұстафа Шоқай бастаған Түркістан легионында болған қазақтың алғашқы кәсіпқой скрипкашысы Айткеш Толғанбаевтың естелік кітабынан.

...Менің музыкамның орындалуына таң қалғандары соншалық, қатты ризалық білдіріп, көпке дейін қол шапалақтап, қайта шақырып, бірдеңелерді айтып айқайлап, сахнадан жібермей қойды. Олар үшін мұның өзі үлкен жаңалық болып табылатынын мен жаңа түсіндім. Өйткені алыстағы беймәлім елдің адамы алыс түкпірдегі Европа музыкасын соншалық шабытпен, асқан шеберлік танытып орындап бергеніне сенулерінің өзі қиын еді. Ендігі жерде өзім скрипкаға арнап өңдеген қазақтың халық әні «Елім-айды» орындадым. Тыңда, Европа, тыңда, Германия, барлығың да тыңда, менің бәрінен артық көретін елімді тыңда, қазақтың халық әні «Елім-айды» тыңда!

...Ақырғы қайырмасын қайталап тартарда, залға көз салып едім, көпшілік көзіне жас алып, мені түсініп отырғандарын сездім.

Берілген тұжырымдардың қайсысы «Елім-ай» шығармасының әсерін көрсетіп түр?

• Сахнадан жібермей, қайта шақырды.

• «Елім-ай» туындысының скрипкашының естелік кітабына енуі.

• Ол арқылы барлық қазақ халқының мұңын сезінді.

• Менің танымал шығарма орындағаныма таң қалды.

• Көпке дейін қол шапалақтады.

Ұлы Отан соғысы жылдары неміс әскерінің тұтқынына түсін, кейіннен Мұстафа Шоқай бастаған Түркістан легионында болған қазақтың алғашқы кәсіпқой скрипкашысы Айткеш Толғанбаевтың естелік кітабынан.

...Менің музыкамның орындалуына таң қалғандары соншалық, қатты ризалық білдіріп, көпке дейін қол шапалақтап, қайта шақырып, бірдеңелерді айтып айқайлап, сахнадан жібермей қойды. Олар үшін мұның өзі үлкен жаңалық болып табылатынын мен жаңа түсіндім. Өйткені алыстағы беймәлім елдің адамы алыс түкпірдегі Европа музыкасын соншалық шабытпен, асқан шеберлік танытып орындап бергеніне сенулерінің өзі қиын еді. Ендігі жерде өзім скрипкаға арнап өңдеген қазақтың халық әні «Елім-айды» орындадым. Тыңда, Европа, тыңда, Германия, барлығың да тыңда, менің бәрінен артық көретін елімді тыңда, қазақтың халық әні «Елім-айды» тыңда!

...Ақырғы қайырмасын қайталап тартарда, залға көз салып едім, көпшілік көзіне жас алып, мені түсініп отырғандарын сездім. Айткеш Толғанбаевтың өнерін тамашалаған ел?

• Германия

• Қытай елі

• Бейтаныс ел

• Шығыс елі

• Азия елі